Վարդան Մամիկոնեան
Զօրավար
 

Շարժապատկերը Ս. Վարդանի պատմութեան

Արշակունեաց թագատրութեաե ան­կումով (428թ.) Հայաստանն անմիջապէս չկորցրեց իր տնտեսական ու վար­չական ինքնութիւնր։ Գահազուրկ երկիրր տնօրինում էին հայ սպարապետն ու մարզպանր, առաջինն իբրեւ վօրքերի հրամանատար, երկրորդը՝ քաղաքա­կան ղեկավար, որր ենթարկտւմ էր միայն արքայից արքային։
 

Տնտեսական յարաբերութիւնեերի մարզում եւս տիրութիւն էր անում տեղա­ցի հազարապետը, որի պաշտօնր Ամատունիների նախարարութեան մենաշընորհն էր։ Դատավարութիւնը աւելի քան մէկ հարիւրամեակ հայոց եկեղեցու հայ­րերի ձեռքում էր գտնւում։ Եւ արքունիքի այս անտեւական չեզոքութիւնր, որր թելադրւած էր իր քաղաքական հեղհեղուկ վիճակով, Հայքում այնպէս հասկացւեց, թէ Պարսից արքայից արքային բաւա– կան են միայն տուրքն ու զինական օժանդակութիւնը։ Հինգերորդ դարի մեր պատմիչների վկայութիւնների համա­ձայն՝ ժողովրդի վիճակը շատ էլ չէր փոխւել, քանի որ վերացւել էր միայն սեփական-միասեական թագատրու– թիւնը, եւ ժողովուրդը շարունակում էր հարկ ու տուրք վճարել։ Իսկ նախարա– րութիւնները, հարկը մուծում էին Պար­սից ու Բիւզանդակաե արքունիքների գանձարանները։ Բայց, ամեեակարեւորը, ունէին զօրք պահելու իրաաւնք ու ներքին ինքնուրոյնութիւն։ Պարսից արքայ Յազկերտ Բ. Հայաստանի դէմ սկսեց կիրառել դաժան մի քաղաքակաեութիւե, որի նպատակն էր իսպառ վերացնել հայոց քաղաքական վար­չական ինքնութեան մըեացորդներր եւ ժողո­վրդին դարձնել պարսից կրօնին՝ կրակապաշտութեան: Այս քաղաքականութեան սկիզբը դրւեց հարկերի աննախադէպ բարձրացումով։ «Ո~վ կարող է պատմել, թէ ինչպիսի– տուրքեր ու սակեր , բաժեր եւ հասեր էին նշանակում լեռների, դաշ­տերի ու անտառների վրայ»,– վկայում է Եդիշէն։

 

Իսկ երբ Յազկերտը հրովարտակ ուղարկեց Հայաստան՝ կրօնափոխութեան առաջարկով, ոտքի ելաւ ամբողջ հայ ժողովուրդը՝ այդ առաջարկի ետեւում տեսնելով նաեւ Պարսից արքունիքի հայակուլ քաղաքականութեան բոլոր հետեւանքները, մերժելով հրովարտակը, պատասխան նամակում հայերր հպատակութիւն յայտնելով հանդերձ, մերժեցին արքունիքի պահանջը՝ յայտարարելով, որ ոչ ոք չի կարող շեղել իրենց հաւատից։ Այս պատասխանը զայրաց­րեց Յազկերտին եւ պատրաստւեց պատբերազմ մղելու հայ ժողովրդի հետ։

Հայոց աշ­խարհը նաեւ պատրասաւոմ էր ընդհանուր ա– պստամբութեան՝ սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի գըլխավոտւթեամբ: Պարսկական բանակը Մուշկան Նիւսալավուրտ զօ– րավարի հրամանատարութեամբ սահ­մանն անցնելով՝ ասպատակ էր տիռում Հեր եւ Զարեւանդ գաւառներում։ Ամբողջ Պարսկահայք նահանգն աւերելով՝ այդ բանակը ծանր նստեց Արաքսից հարաւ, Տղմուտ գետակի ափին, Աւարայրի դաշտում։

 Հայ ապստամբները Վարդան Մամիկոնեաեի, հայոց կաթողիկոս Յովսէփ Վայոցձորեցու, Ղեւոնդ Երէցի եւ ուրիշ հայրեեասէրեերի կրքոտ ճառերով ոգեւորւած , վճռել էին անհաւասար մար­տում յաղթելթշնամուե, հակառակ դէպ քում նահատակների փառքով պսակել իրենց՝ «Մահ ոչ իմացեալ մահ է, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն» նշանաբանով ճակատամարտը տեղի ունեցաւ 451 թ.։ Սկիզբը մարտը յաջողութիւե էր խոստանում հայերին, սակայն յետոյ թշնամին բոլոր ուժերն ի մի հաւաքելով, շրջապատեց հայոց զօրքը։ Պատերազ­մի դաշտում ընկաւ Վարդան Մամիկոն– եանր։Ամբողջ օրն աննահանջ կռվող հայերր, իմանալով սիրելի սպարապետի մահւան մասին, թողեցին պատերազմի դաշտը, հեռացան երկրի անմատչելի բերդամրոցներր՝ սկիզբ դնելով թշնամուն հիւծող այն շարժմանը, որ կոչւում է պարտիզանական պատերազմ։ Ինչպէ՞ս աւարտւեց Աւարայրի ճակատամրտը։ Եղիշէ պատմիչը շատ լաւ է գնահա­տում այդ պատերազմի ելքր. նա գտնում է , որ երկու բանակներից ոչ մէկն էլ չպարտւեց։ Կարետրն այն է, որ հայ ժողովուրդն իր թշնամուն ու գալիք թշնամիներին ցոյց տւեց կռւելու եւ գլուխ չխոնարհելու իր աննկուն կամքը, հաս­կացրեց , որ իր ազգային ինքնութիւնն ու հաւատր չի զիջի երբեք եւ ոչ մի գնով։

Աւարայրի նահատակներր, սրբերի շարքն անցան։ Նրանք դարեր շարու­նակ հայ ժողովրդին պիտի սովորեցնեն ամեն տեսակ թշնամիների դէմ կռւել մինչեւ վերջին շունչը։

Աւարայրի ճակատամրտից յետոյ, պարսկական արքունիքը ստիպւած եղաւ շուտով մարզպանական Հայաս­տանից ետ կանչելիր զօրքը, հրաժարւեց հաւատավտխութեան միջոցով հայերին ձուլելու ծրագրից եւ ճանաչեց ներքին ինքնավարութիւնը։